چهارشنبه 28 آذر 1397  
چهارشنبه, 19 آذر 1393 | 10 December 2014
فرهنگ مظروفی نیست که بتوان آن را در هر ظرفی ریخت: دولتی کردن فرهنگ؛ تلاشی ناکام و نالازم

اگر چه نقش حاکمیت در سیاست گذاری فرهنگی و ایجاد زمینه برای رشد و توسعه فرهنگ کاملا لازم و غیر قابل انکار است وبخش عمده ای از توفیقات فرهنگی نظام اسلامی ما نیز از همین ره آورد به دست آمده است با این وجود  یکی از فرایندهای فرهنگی دهه‌های اخیر در ایران سیاست دولت‌ها مبنی بر دولتی کردن سنت‌ها و آیین‌های فرهنگی است.

رسانه‌ها و نهادهای آموزشی و هنری و فرهنگی ابزارهای اجرای این سیاست هستند. اما تلاش برای دولتی کردن فرهنگ با «ناکامی»ها و پیامدهای «تلخی» همراه بوده است.

 

درایران معاصر سه فرهنگ «رسوب یافته»، «درحال ظهور» و «فرهنگ رسمی» را می‌توان از یکدیگر تمیز داد. این سه فرهنگ با یکدیگر در چالش هستند و هر کدام نیروهای اجتماعی حامی خود را دارند. فرهنگ «رسوب ‌یافته» به شدت تحت تاثیر فرهنگ «در حال ظهور» است و دائم تغییر شکل می‌دهد تا بتواند به نوعی دوام یابد و سطحی از بقا هستی خود را ضمانت نماید. این فرهنگ و فرهنگ در حال ظهور در چالش با «فرهنگ سیاسی» هستند و اختلافات آنها با فرهنگ رسمی، آنها را در موقعیت‌های معینی علی‌رغم اختلافات‌شان کنار هم قرار می دهد. اما «فرهنگ رسمی»، با اتکا به امکانات و قدرتی که دارد تلاش می‌کند از راه «آموزش و پرورش»، «رسانه‌های دولتی»، «مراکز فرهنگی»، «آموزش عالی» و «نهادهای مذهبی» هژمونی خود را تثبیت و استمرار بخشد.

فرهنگ مظروفی نیست که بتوان آن را در هر ظرفی ریخت و به هر شکلی درآورد. فرهنگ از خود دارای موجودیتی است که قابلیت «محدودی» را برای پذیرش «تغییرات» دارد. بنابراین نوع و دامنه تغییرات و زمان‌بندی پیش‌بینی شده برای آن، مسائل مهمی در فرآیند برنامه‌ریزی به حساب می‌آیند که محدودیت‌های برنامه‌ریزی در حوزة فرهنگ را نیز معلوم می‌کند‌. به‌طور مثال چنانچه برنامه‌ریزان بخواهند در زمینه ارزش‌های مورد پذیرش جامعه مانند سن ازدواج دختران تغییری بوجود آورند باید به نکاتی چند توجه داشته باشند: اول آن که این ارزش از چه منابعی ناشی شده است. دوم این که ارزش مذکور در چه لایه‌ای از ساختار ارزشی جامعه به لحاط سختی و استحکام قرار دارد. دیگر آنکه ایجاد تغییر در این ارزش چه دامنه‌ای از تغییرات را الزامی می‌کند و چهارم این که فرآیند مورد نظر طی چه زمان‌بندی مورد نظر طی چه زمان‌بندی باید صورت پذیرد یا می‌تواند صورت گیرد.

از این مثال می‌توان چنین نتیجه گرفت که هر‌گونه تصوری که فرهنگ را مانند ماده بی‌شکل و قابل شک‌پذیری بی‌قید و شرطی بداند، عملا در ورطه‌ای خواهد افتاد که فرهنگ را پیکر بی‌جان در دستان هنرمند برنامه‌ریزان می‌انگارد‌‌.

مروری بر تجارب برنامه‌ریزی فرهنگی در ایران پیش از انقلاب به خوبی نشان می‌دهد که این طرز تلقی از فرهنگ تا چه حد فاجعه بار بوده است . بطور مثال برنامه‌ریزان فرهنگی در دوره پهلوی اول با تکیه بر نهادهایی چون سازمان «پرورش افکار» تلاش فراوانی برای ایجاد تغییرات فرهنگی بوجود آورند.

از جمله کوشش‌های سازمان‌یافته در زمینه دگرگونی ارزش‌ها، باورها و رفتارهای عمومی صورت پذیرفت. حتی برای موفقیت آن از روش‌های تشویقی و تنبیهی متنوع و گسترده‌ای سود جست‌. به طور مثال به موضوع کشف حجاب در سال 1314 شمسی می‌توان اشاره کرد. اسناد و مدارک تاریخی گواهی می‌دهد که علی‌رغم همه تمهیداتی که بکار گرفته شد، جز قشر محدودی، عکس‌العمل مردم چندان خوشایند نبود، به‌طوری که پس از شهریور 1320 که اجبار حکومت در زمینه کشف حجاب برداشته شد، گروه‌های وسیعی از مردم به شرایط قبل برگشتند. نمونه‌ای دیگر از این ناکامی را در بخش‌های دیگری از برنامه‌ریزی فرهنگی در پنجاه سال اخیر می‌توان نشان داد.

ریشه‌ی اصلی این نوع از ناکارایی برنامه‌ریزی را، نه در نفس برنامه‌ریزی یا روش‌های اجرایی که در نادیده انگاشتن ساختار فرهنگ و محدودیت‌های تغییر‌پذیری آن می‌بایست جستجو کرد. موضوع دیگری که محدودیت برنامه‌ریزی فرهنگی را نشان می‌دهد و امکان یک برنامه یکسان برای همه اقشار و گروه‌های فرهنگی را زیر سؤال می‌برد، وجود فرهنگ‌های گوناگون در جوامع است. در جامعه‌ای مانند جامعه‌ی ما این امر در سطح ملی نیز دارای اهمیت است.

جامعه‌ی ایرانی از پاره‌های فرهنگی متنوعی تشکیل شده‌است که برنامه‌ریزی ملی فرهنگی را با محدودیت روبرو می‌سازد‌. همچنان که یکسان‌سازی فرهنگی در سطح بین المللی رنگ باخته است‌. در سطح ملی نیز باید در برنامه‌ریزی ملی به این مهم توجه داشت و از هر گونه ادغام و مستحیل کردن حوزه‌های فرهنگی حاشیه‌نشین در حوزه‌ی فرهنگی مسلط دوری کرد و به این محدودیت توجه داشت. این امر ما را بر آن می‌دارد که برنامه‌ریزی فرهنگی را بیش از آنکه در جهت تغییر محتوای فرهنگ‌ها به سمت فرهنگ خاصی معطوف داریم، سعی و کوشش خود را در زمینه ایجاد زمینه و تسهیلات برای رشد و باروری ابعاد مختلف فرهنگ و حوزه‌های متنوع فرهنگی بکار ببندیم.

برگشت به صفحه اول فرستادن به ایمیل ارسال به دوستان در فیس بوک به اشتراک بگذارید مشاهده در قالب PDF فایل پی دی اف چاپ نسخه چاپی
  

اضافه کردن نظر


کد امنیتی
تازه کردن

   
feed-image خبر خوان سايت
3 1 6



Copyright 2007-2012 © Beroozresani
استفاده از مطالب سایت فقط با ذکر منبع مجاز است