جمعه 04 خرداد 1397  
دوشنبه, 19 خرداد 1393 | 09 June 2014
تا به‌کی بر ما روا باشد جفای انگلیسی؟! بررسی ویژگی های شعری دیوان امام خمینی(ره)

با نگاهی کوتاه به دیوان شعرامام خمینی(ره) می توان فهمید ایشان در خلال کار سرودن مضامین بسیاری را مدنظرقرارداده و درباره‌ی آن سخن گفته‌اند که البته برای پرداختن به همه آنها حوصله‌ای فراختر از فراخبر لازم است. در این مجال، باتوجه به شرایط و ایام، خواهیم کوشید به ایجاز و اجمال تنها به مضامین عشق، سیاست و قرآن و حدیث در اشعار امام خمینی بپردازیم و ازاین رهگذر به برخی شواهد شعری اشاره کنیم.

مضمون عشق و عرفان

 

منظورشدن عنوان دیوان عرفانی برای مجموعه‌ی شعر منتشرشده از امام‌خمینی(ره)، بیش از هرچیز برای این بوده‌است که دراین کتاب، بیشترین موضوعات مطرح شده، عرفان و عشقی آسمانی‌است. حتی رباعیات و غزل‏هایی که از امام(ره) باقی مانده است، همگی حکایت‏گر روحی عاشق و ضمیری واله و شیداست.

 

عشق یکی از مسائل اصلی و اساسی عرفان است و شعر امام(ره) بیش از آن که در میان عارفانه‏ها بنشیند، در جمع عاشقانه‏ها، جای دارد. روشن است که در سروده‏های عاشقانه، شاعر بیشتر به بیان حالات روحی و هیجانات قلب عاشق خود می‏پردازد و سر آن ندارد که زبانش را به حکمت و اندیشه بچرخاند.

عشق از منظر امام، دارای بعد عرفانی و معنوی است و هر چیزی در این دنیا را دارای عشق است. از نظر ایشان در تار و پود تمام اشیاء جهان عشق جاری است و عشق حکمران همه چیز است:

عشق اگر بال گشاید به جهان حاکم اوست

گر کند جلوه در این کون و مکان حاکم اوست

ذره ای نیست به عالم که در آن عشقی نیست

بارک الله که کران تا به به کران حاکم اوست

(دیوان 62)

 

تأثیر  قرآن و حدیث

اشاره به آیات و روایات دراشعار فارسی به دو نوع دیده می شود:

1- تاثیر لفظی یا واژگانی، اعم از اقتباس، تحلیل، تلمیح لفظی، تضمین، درج و ارسال مثل.

2-  تاثیر معنوی، درج مفهوم یا مضمونی از قرآن و حدیث در شعر، بدون اشاره به الفاظ و ظاهر آیات.

امام خمینی همچون سایر شعرایی که با قران و حدیث آشنایی داشته اند، مضامین قرآنی را در اشعار خود به اشکال مختلف مورد استفاده قرارداده‌اند. اشارات و کنایاتی که در دیوان امام(ره) موجود است، بیشتر از نوع دوم، یعنی تاثیر معنوی است. اینک به چند نمونه از تاثیر لفظی و پس از آن تاثیرات معنوی در مجموعۀ اشعار امام‏خمینی(ره) اشاره می‏کنیم:

تاثیر لفظی

حضرت امام خمینی، بنابه مشرب عرفانی و دیدگاه ویژه‏ای که دربارۀ انسان در جغرافیای هستی دارد، ازآیات در تفسیر انسان و جهان سود بسیار برده‏اند. تا آنجا که چند بار از انسان به زادۀ اسمأ یاد کرده‏اند. این نشان‏ می دهد که ایشان، مهمترین ویژگی و وجه برتری و فضیلت انسان را همان آموختن اسمأ می‏دانند. در جایی فرموده‏اند:

زاده اسماء را با جنت‌‌الماوی چه کاری

در خم فردوس می ماندم اگر شیطان نبود

(دیوان،180)

این بیت و ابیاتی با همین مضمون اشاره به آیه 31از سوره بقره است که فرمود : علم الآدم اسماءکلها:

هجرت از خویش کنم خانه به محبوب دهم

تا به اسماء  معلم شوم  اما  نشدم

قضیه موسی و جلوه جمال الهی بر کوه طور نیز دستمایه بسیاری از عرفا و شعرا قرار گرفته است. این مضمون در شعر امام خمینی به اشکال مختلف با اشاره به جنبه های گوناگون آیات دیده می شود:

طور سینا را بگو ایام صعق آخر رسید

موسی حق در پی فرعون  باطل ‌آمده

(دیوان،178)

یکی از روایاتی که سخت مشهور است و عارفان، بسیار بدان استناد می‏کنند، سخنی است که به پیامبر گرامی اسلام منسوب است و آن عبارت است از: الفقرُ فخری؛ یعنی: فقر فخر من است.

امام (ره) فرموده‏اند:

فقر فخر است اگر فارغ از عالم باشد

آن که از خویش گذر کرد، چه‏اش کم باشد

(دیوان، 86)

تاثیر معنوی

از آنجا که زبان شعری امام(ره) به سنت کهن ادبی تعلق دارد، نوع اشارات و تلمیحات قرآنی در دیوان امام(ره) توام با ایهام و اجمال و کنایت است. و این اجمال و ایهام، گاه آنچنان ظریف و همراه با نازک‏خیالی است که بازیابی و زلال نمودن آنها، نیاز به دستی توانا در لوم قرآنی و روایی، و ذوقی لطیف در شعر و ادب دارد. مثلاً تعبیر "پرده‌ی انوار" در بیت زیر، زیرساختی روایی دارد:

پاره‏کن پرده‌ی انوار میان من و خود

تا کند جلوه رخ ماه تو اندر دل من

سیاست

شعر امام با همه عرفان و غنای معنوی که دارد در عین حال پرداختن به عرفان او را از انقلاب و جمهوری اسلامی ایران باز نداشته است؛ این مطلب بیانگر این است که انقلاب و جمهوری اسلامی وملت شریف ایران در همه لحظات زندگی امام مورد توجه بوده است. حضور مداوم امام در صحنه سیاسی خصوصا بعد از واقعه نیمه‌ی خرداد 1342 در اشعار آن حضرت نیز تاثیر داشته است و معظم له در تمام قالبهای شعری اعم از غزل قصیده و رباعی به مسائل سیاسی پرداخته اند.

این عید سعید عید حزب ا... است

دشمن ز شکست خویشتن اگاه است

چون پرچم جمهوری اسلامی ما

جاوید بر اسم اعظم ا... است

(همان،285)

امام با همان جنبه چند بعدی تفکر خود دین و سیاسیت را با هم قرین دانسته در اشعار خود این دو را با هم در کنار هم آورده است چنانکه می بینیم در قصیده‌ی بلندی به عنوان " در مدح ولی عصر "پس از تغزلی در باب  بهار و گلهای بهاری با وزنی شاد و کلماتی شوق آفرین مانند این ابیات:

کی چنین خرم بهاران دیده چشم اهل ایران

کرده نوروز کهن  از  نو خیال نوجوانی

یا خداوند این بساط عیش را کرده فراهم

تا به صد عزت نماید از ولیّش میهمانی

حضرت صاحب زمان مشکوة انوار الهی

مالک کون و مکان مرآت ذات لامکانی

سپس در پایان شعر، گریزی به سیاست می زند و از انگلیس و جفای او شکایت می کند:

تا به کی بر ما روا باشد جفای انگلیسی

آن که در ظلم و ستم فرد است و او را نیست ثانی

آنکه ار حرصش نصیب عالمی شد تنگدستی

آنکه بر آیات حق رفت از جفایش آنچه دانی

خوار کن شاها تو او را در جهان تا صبح محشر

آنکه می زد در بسیط ارض کوس کامرانی

(همان ،303-305 )

کلمات انگلیسی، ظلم، ستمگر و ظلم اندیشان کارکرد سیاسی و کلماتی چون  صبح محشر و...کارکردی دینی و عرفانی دارند که در یک قصیده در کنار هم نشسته اند.

علی‌رغم فراوانی مضامین به‌کاررفته در دیوان امام خمینی به مواردی اندک اشاره شد در حالی که گستردگی معانی این اشعار مجالی گسترده‌تر می طلبد تا تمام زوایای شعری و تفکرات فلسفی و عرفانی شعر ایشان روشن شود.

منابع:

•  اسدی، محمد رضا، پژوهشی در شیوه‌ی ادبی امام خمینی، سازمان مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی ،1374

•  فاضلی ، قادر،شرح و تفسیر و موضوع بندی دیوان امام ،فضیلت علم ،1378

•  بابایی،رضا، باغ صد رنگ/ دیداری با قرآن و روایات در دیوان اشعار امام خمینی، 28،تابستان 1378

• دیوان امام خمینی ،موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی

برگشت به صفحه اول فرستادن به ایمیل ارسال به دوستان در فیس بوک به اشتراک بگذارید مشاهده در قالب PDF فایل پی دی اف چاپ نسخه چاپی
  

اضافه کردن نظر


کد امنیتی
تازه کردن

   
article thumbnail رئیس کمیسیون اجتماعی مجلس در گفت وگو با فراخبر: ما شعار می دهیم و عمل نمی‌کنیم

عبدالرضا عزیزی، نماینده‌ی 46ساله مجلس است که در شهر شیروان به‌دنیا آمده و یک پزشک است. او که اکنون ... متن کامل
 
article thumbnail حميدرضا عراقي، مديرعامل شركت ملي گاز ايران درگفت وگو با فراخبر: قطر600ميليون مترمكعب از پارس جنوبي مي برد،ايران فقط 350 تا!

بحث قيمت گاز و افزايش آن در سال آينده به‌طورحتم يكي از دغدغه‌هاي مردم در كنار افزايش قيمت سايرحامل‌هاي ... متن کامل
 
article thumbnail کارشناس مسائل سیاسی در گفت وگو با فراخبر: توافق هسته‌ای، اسرائیل را به عقب می‌راند

سازمان هواپيمايي كشوري حداكثر نرخ‌هاي قانوني بليت هواپيما درمسيرهاي پرتردد رااعلام كرد. به گزارش فراخبر، اين سازمان حداكثر نرخ بليت هواپيما در 13مسير پرترافيك ... متن کامل
 
article thumbnail اصغري مهرآبادي، قائم مقام وزير راه و شهرسازي در مسكن مهر، درگفت وگو با فراخبر عنوان کرد: پرداخت پول اضافه براي مسكن مهر، ممنوع!

پروژه‌ی مسكن مهر يكي از بزرگ‌ترين و پرحاشيه‌ترين پروژه‌هايي بودكه هم دولت هاي قبل وهم دولت يازدهم را درگيرخودكرده ... متن کامل
feed-image خبر خوان سايت
3 1 6



Copyright 2007-2012 © Beroozresani
استفاده از مطالب سایت فقط با ذکر منبع مجاز است